In de dagelijkse ratrace is rust schaars. Toch begint betere communicatie precies daar: bij vertragen en je eigen denkpatronen onderzoeken. In haar nieuwste boek Even tussen mij en mij beschrijft Elke Wiss hoe je meer helderheid en diepgang creëert.
In deze snelle wereld, waarin we voortdurend worden overspoeld met informatie en meningen, is het vermogen om bewust en kritisch na te denken belangrijker dan ooit. ‘Als je je eigen denkpatronen en aannames kent, wordt het makkelijker om duidelijk te communiceren, betere vragen te stellen en sneller de essentie van een gesprek te vangen’, zegt praktisch filosoof en auteur Elke Wiss. ‘Zo ontstaat een hoger niveau van begrip en samenwerking.’
In haar laatste boek Even tussen mij en mij pleit Wiss voor vertraging. Want alleen door de tijd te nemen, kun je bewust en georganiseerd je eigen denken onderzoeken. ‘Gaan zitten met pen en papier gaat niet altijd in onze drukke levens,’ zegt ze. ‘Toch is het goed om dagelijks of wekelijks denktijd in te bouwen. Ik heb net bijvoorbeeld de hond uitgelaten en dan geef ik mezelf als taak om bewust na te denken over één vraagstuk of één project waar ik niet uitkom.’ Als het gaat om tijd nemen en ruimte creëren, maakt de manier waarop je dat doet volgens haar niet uit. ‘Het kan tijdens een wandeling, aan een bureau met pen en papier of zelfs midden in een routineklus. Het gaat er vooral om dat je jezelf een heldere opdracht geeft en daar even mee bezig bent. Bedenk daarbij dat je aan het oefenen bent met zelfonderzoek, dus dat je imperfect mag zijn. Het doel is niet om meteen een antwoord te hebben.’
Redeneerkronkels
Wiss vergelijkt deze bewuste manier van denken met ademhalen. ‘Je denkt vaak onbewust en net als bij ademhaling kun je effectiever worden door bewust te oefenen. Tijd nemen voor zelfonderzoek biedt rust, helderheid, overzicht en vaak ook plezier. Door denktechnieken toe te passen, leer je op een grotere afstand naar jezelf te kijken. Je bevraagt jezelf en anderen zorgvuldigeren dieper, en je bullshitradar raakt scherper afgesteld, waardoor je bijvoorbeeld opmerkt als er twee dingen worden gezegd die niet allebei waar kunnen zijn.’
‘Wie zijn eigen denkpatronen kent, communiceert helderder’
In haar boek maakt ze een duidelijk onderscheid tussen reflecteren, evalueren en zelfonderzoek. ‘Bij reflecteren gaat het om gedachten die zonder plan langskomen, bijvoorbeeld onder de douche of tijdens een wandeling. Ik vind het grappig om te zien welke niet-rationele redeneerkronkels soms door mijn hoofd dwalen. Het is prettig en noodzakelijk om die gedachten de ruimte te geven, maar vaak zijn ze wat ongestructureerd. Evalueren is gestructureerder – dat gaat over terugkijken op wat goed ging en wat beter kon. Bij zelfonderzoek ga je nog een stap verder: dat is een doelbewuste actie waarbij je je eigen denkpatronen en aannames kritisch en methodisch onderzoekt. Dat is een levenslang proces. Het vraagt oefening, geduld en moed om eerlijk naar jezelf te kijken.’
Denkgereedschappen
In Even tussen mij en mij heeft Wiss concrete denkgereedschappen uitgewerkt die helpen bij verheldering, toetsing en vernieuwing. Die zijn universeel en op allerlei momenten inzetbaar: in gesprekken met jezelf, in een-opeengesprekken en ook in vergaderingen met groepen. ‘Vaak worden overleggen snel gevuld met oordelen en besluiten, zonder dat er voldoende ruimte wordt gemaakt voor reflectie. Maar door aannames achter die oordelen en beslissingen te onderzoeken, ontstaat meer begrip en creativiteit. Dat vergroot de kwaliteit van het gesprek en leidt tot betere besluiten.’
Ook denkt Wiss dat er veel winst te behalen is in gespreksdiscipline tijdens vergaderingen. ‘Dat begint met beknopt en helder antwoorden, en alert blijven op of anderen dat ook doen. Een duidelijk antwoord is immers iets anders dan commentaar op wat eerder is gezegd. Net zo belangrijk is om vooraf te bepalen wie verantwoordelijk is voor de reflectietijd in het overleg en om helder te maken wat voor soort bijeenkomst het is: een bijpraatsessie, een briefing of een besluitvormend overleg. Elke vorm vraagt namelijk om een andere manier van deelnemen en voeren van het gesprek.’
Begrippen verhelderen
Waar meer gespreksdiscipline vergaderingen helder en doelgericht maakt, wijst Wiss op een tweede punt dat vaak ondersneeuwt: begripsonderzoek. ‘Het is belangrijk dat in een overleg duidelijk is wat de termen die over tafel gaan precies betekenen. Komen er begrippen voorbij waarvan je je kunt afvragen of iedereen hetzelfde ermee bedoelt? Denken we bijvoorbeeld hetzelfde over communicatie of klantvriendelijkheid? Creëer momenten om dit expliciet te checken en te bespreken.’
Ook bij het schrijven van een tekst of het maken van een presentatie is het essentieel om te controleren of begrippen op meercdere manieren uit te leggen zijn. ‘Denk na over mogelijke tegenvragen en of je daar al goed antwoord op geeft. Vraag iemand om tegen te lezen met de blik van een concurrent of een kritische burger. Zo kan je checken of je argumenten compleet zijn en of je aannames logisch zijn voor de ontvanger.’
Veronderstellingen checken
Niet alleen teksten voor externe communicatie verdienen zo’n realitycheck, ook veronderstellingen over de manier van werken binnen je eigen organisatie. ‘Stel je moet met een CEO een woordvoeringslijn opstellen over een lastige kwestie. Dan begin je bijvoorbeeld met onderzoeken welke veronderstellingen je zelf hebt over de tijd die de CEO vrij wil maken voor de voorbereiding. Kloppen die met wat jij denkt dat nodig is? Onder welke voorwaarden is het gesprek geslaagd of nuttig? Als je bijvoorbeeld een uur nodig hebt om tot de kern te komen en de CEO heeft vijf minuten, trap dan op de rem. Vraag dan: “Willen we snel of zorgvuldig?” Het kan vaak niet allebei.’
Ook wanneer je als organisatie te maken krijgt met negatieve aandacht in de media, helpt het volgens Wiss om – ondanks de stress die dat soort momenten veroorzaakt – de tijd te nemen voor kritisch nadenken. ‘Durf bijvoorbeeld te vragen of de journalist wel gelijk heeft. Waar de verantwoordelijke die onder vuur ligt precies bang voor is. En welke kritiek er nog meer te verwachten is.’
Spiegel op de toekomst
Zelfonderzoek en vragen stellen kunnen volgens Wiss ook helpen om beter vooruit te kijken. ‘Toekomstgericht denken is een krachtige manier om een nieuw perspectief te krijgen op de beslissingen die je vandaag neemt’, zegt Wiss. ‘Daarbij kan het helpen om bewust een toekomstscenario uit te denken waarin het project waarmee je bezig bent mislukt. Daarover kun je vervolgens vragen stellen als: welke partijen kunnen ontevreden zijn als we dit project zo uitvoeren? Wat hebben we niet gedaan, wat te veel, wie zijn we vergeten? Die manier van denken stimuleert creatieve oplossingen. Vaak komen er goede ideeën uit die je nu kunt benutten.’
Voor wie wil beginnen met zelfonderzoek en kritisch bevragen, heeft Wiss één duidelijk advies: begin klein. ‘Kleine oefeningen helpen om van zelfonderzoek een gewoonte te maken. Start met één gedachte of één aanname die je onder de loep neemt. Zorg dat de kritische tegenpartij als het ware aan tafel zit. Dit helpt je om je denkpatronen te herkennen en te verbeteren. Stel jezelf vragen als: wat bedoel ik precies? Welke argumenten heb ik en wat zijn mogelijke tegenargumenten? Welke aannames zitten achter mijn denken? Hoe zou ik het anders kunnen zien?’ Daarbij benadrukt ze dat zelfonderzoek geen quick fix is. ‘Het vraagt tijd en toewijding. Hoe vaker je het doet, hoe natuurlijker het onderdeel wordt van je manier van werken. Die investering is het waard, want met meer diepgang en openheid denken is een vaardigheid die in onze tijd onmisbaar is.’
——
Elke Wiss (1986) is praktisch filosoof, schrijver en spreker. Ze studeerde de Toneelacademie Maastricht en werkte als regisseur en theatermaker. Als oprichter van De Denksmederij begeleidt ze individuen en groepen in kritisch denken, creativiteit en de kunst van het vragen stellen. Wiss is auteur van de bestseller Socrates op sneakers (2020), die in meer dan twintig talen is verschenen. Haar nieuwste boek Even tussen mij en mij kwam dit jaar uit. Wisse woont met haar gezin in Drenthe.
——
Dit artikel verscheen eerder in C – het communicatiemagazine van Nederland
