De Nederlandse vlag staat voor nationale eenheid. Of toch niet meer? Door polarisatie, protesten en het debat over nationale identiteit heeft de driekleur een politieke lading gekregen. Hij verbindt en verdeelt. Vlaggenexpert Davied van Berlo legt uit waarom dat eigenlijk van alle tijden is: ‘Het gebruik van een vlag is nooit volledig neutraal geweest.’
De Nederlandse vlag, onze trotse driekleur. We hijsen hem bij sportwedstrijden, laten hem soms – met oranje wimpel – wapperen op verjaardagen van het Koninklijk Huis en zien hem in Brussel tussen andere EU-vlaggen. In mei hangt hij halfstok tijdens de Dodenherdenking en gaat hij weer omhoog op Bevrijdingsdag en bij het behalen van een middelbareschooldiploma.
Lang stond de vlag voor nationale eenheid, maar die betekenis staat onder druk. Door polarisatie, anti-overheidssentimenten en boerenprotesten heeft hij een politieke lading gekregen. Dat is op zich niet nieuw, zegt vlaggenexpert Davied van Berlo, voorzitter van de Nederlandse Vereniging voor Vlaggenkunde. ‘Het gebruik van een vlag is nooit volledig neutraal geweest. De betekenis hangt altijd af van context, gebruik, ritueel, gebruikers en publiek.’
De driekleur begon als rebellievlag
Ironisch genoeg is de Nederlandse driekleur van oorsprong een rebellievlag. Onze eerste nationale vlag ontstond in de zestiende eeuw tijdens het verzet tegen de koning van Spanje. Opstandelingenleider was Willem van Oranje, en volgens historische bronnen komen de kleuren rood-wit-blauw uit zijn wapenschild. Toch was de bovenste baan van de driekleur in die periode niet altijd rood. Er waren ook groepen opstandelingen die oranje gebruikten – als steun aan Willem van Oranje. Deze variant staat bekend als de Prinsenvlag. In de loop van de zeventiende eeuw werd het oranje ingeruild voor rood.
‘Daar waren praktische redenen voor. Zo vervaagde de kleur van oranje sneller dan rood’, zegt Van Berlo. ‘Maar het was ook politiek geladen. Vanaf 1780, tijdens de ideologische strijd tussen patriotten en orangisten, laaide een strijd op over de kleurkeuze. De patriotten kozen een rode bovenste baan, terwijl orangisten de oranje Prinsenvlag gebruikten, als symbool van steun aan de Oranjes. Pas in 1937 is vastgelegd dat de Nederlandse vlag officieel rood-wit-blauw is. Dat was niet het resultaat van een breed maatschappelijk debat, maar een pragmatisch regeringsbesluit, genomen tijdens een vakantieperiode om de discussie te beslechten. De oranje wimpel bij verjaardagen van het Koninklijk Huis is een mooi compromis.’
Omgekeerde vlag, omgedraaide betekenis
Toch is de kleurenstrijd nooit helemaal verdwenen. Tijdens de jaren dertig en in de Tweede Wereldoorlog gebruikte de NSB de Prinsenvlag. Sindsdien wordt hij vaak geassocieerd met extreemrechtse groeperingen. Tijdens recente anti-immigratieprotesten zwaaiden actievoerders bijvoorbeeld met oranje-wit-blauwe vlaggen. ‘Nationalistische bewegingen proberen vaak nationale symbolen naar zich toe te trekken’, zegt Van Berlo. ‘Dan ontstaat er altijd een tegenbeweging van groepen die benadrukken dat een nationale vlag van iedereen is en niet van een bepaalde politieke stroming.’
Recent zag je in Nederland omgekeerde vlaggen als protestsymbool. Dat lijkt te zijn overgewaaid uit de Verenigde Staten, waar demonstranten in protesten tegen de Vietnamoorlog de omgekeerde vlag gebruikten om uit te drukken dat het land in crisis verkeerde. En ook bij de bestorming van het Capitool in 2021 doken omgekeerde vlaggen op. ‘Het is gebaseerd op een Angelsaksische traditie, waarbij een omgekeerde vlag noodsignalen van een schip uitdrukt’, legt Van Berlo uit. ‘In de Nederlandse scheepvaartcultuur bestaat die betekenis niet. Hier gebruikten schepen een knoop in de vlag om nood te signaleren. In tegenstelling tot wat veel mensen denken, heeft het omkeren van de vlag in Nederland dus geen historische betekenis.’
Het gebruik van omgekeerde vlaggen leidde nogal eens tot communicatieverwarring. ‘Sommige demonstranten hadden het idee een internationaal noodsignaal te volgen, terwijl anderen de omgekeerde vlag weer anders interpreteerden: soms als politiek-extreem, soms juist als teken van solidariteit.’ Een ander historisch misverstand is er rond de VOC-vlag, waarbij het logo van de Verenigde Oost-Indische Compagnie op de witte baan van de driekleur staat. Rechts-extremisten zwaaien tijdens demonstraties – om trots op de geschiedenis van Nederland uit te drukken – soms met een variant op de Prinsenvlag met het VOC-logo erop. Van Berlo: ‘Dat logo heeft in de tijd van de VOC nooit op oranje-wit-blauw geprijkt, maar altijd op rood-wit-blauw. Rechts-extremisten hebben het dus bij het verkeerde eind.’
Nederland vlagt sober (en zonder veel regels)
Volgens Van Berlo kent Nederland een sobere vlagcultuur, zeker in vergelijking met landen als Italië of het Verenigd Koninkrijk. Voor Nederlanders staat de Italiaanse vlag voor la dolce vita en wordt hij gekoppeld aan eten en mode. De Britse Union Jack komt vaak terug in kleding, muziek en popcultuur. De Nederlandse driekleur is veel minder verbonden met lifestyle of commercie. ‘Je ziet hem vooral bij rijksgebouwen, tijdens nationale herdenkingen, bij sport en in de maritieme wereld. De kleur oranje, die Nederlanders vaak naast de vlag gebruiken, maakt ons internationaal herkenbaar.’ Nederland kent ook relatief weinig regels rond vlaggebruik. Burgers mogen de vlag hijsen waar en wanneer zij willen en worden niet beboet bij oneigenlijk gebruik. Alleen voor overheidsgebouwen geldt een rijksinstructie, bijvoorbeeld op officiële vlagdagen.
Van Berlo: ‘In Nederland kun je als burger de vlag straffeloos verbranden, terwijl daar in Frankrijk een forse boete opstaat.’ Ook andere landen kennen meer regelgeving, zoals de U.S. Flag Code. Dit is een federale gedragscode die voorschrijft hoe de Amerikaanse vlag met respect hoort te worden behandeld. Zo mag de vlag de grond niet raken en niet als kleding worden gebruikt. ‘Maar in de praktijk houden burgers zich er nauwelijks aan. De vrijheid van meningsuiting weegt zwaarder dan de bescherming van het nationale symbool.’
Hoe D66 de vlag inzette als campagnewapen
Bij de laatste Tweede Kamerverkiezingen speelde de Nederlandse vlag een opvallende rol. Waar de driekleur in politieke context voorheen werd gebruikt door het rechts-nationalistische kamp (vooral de PVV), claimde D66 hem tijdens de campagne als symbool van verbinding. Opmerkelijk genoeg eindigden de PVV en D66 als grootste partijen, met precies hetzelfde aantal Kamerzetels. Het leek wel of het D66-campagneteam het boek Het spel van de populist van voormalig VVD-campagnestrateeg Bas Erlings bestudeerd had. Daarin beschrijft Erlings hoe optimistische frames het narratief van populisten kunnen keren. Hij baseert zich daarbij onder meer op het werk van psycholoog Daniel Kahneman, die laat zien hoe intuïtie en emotie vaak zwaarder wegen dan rationele afwegingen.
Veel mensen voelen zich momenteel bedreigd in hun identiteit en zoeken houvast, erkenning en zekerheid. Populistische bewegingen spelen daarop in met eenvoudige antwoorden en morele helderheid. In combinatie met een toename van het wij-zij-denken en sociaaleconomische onzekerheid ontstaat volgens Erlings een giftige cocktail. Het politieke midden kan daar alleen tegenwicht aan bieden door andere ‘superkrachten’ in te zetten: durven dromen, luisteren, optimisme en energie. Een symbool als de nationale vlag gebruiken kan dan een slimme strategie zijn. ‘De vlag hoort bij iedereen die gelooft in hoop, samenwerking en vooruitgang’, schreef D66-leider Rob Jetten in zijn visiestuk In mijn Nederland.
Eigen dorp, eigen vlag: regionale symboliek wint terrein
De behoefte aan herkenning en identiteit blijft niet beperkt tot Den Haag of verkiezingscampagnes. Juist omdat vlaggen meer zijn dan stof en kleur, worden ze steeds vaker ingezet om identiteit te markeren, toe te eigenen of opnieuw te definiëren. Niet alleen op nationaal niveau, maar ook dichter bij huis. Zo groeit de belangstelling voor regionale en lokale vlaggen. Regio’s laten een eigen ontwerp maken, net als dorpen die na een gemeentelijke fusie toch zichtbaar willen blijven.
De Nederlandse Vereniging voor Vlaggenkunde speelt daar in de loop van 2026 op in met een handreiking voor gemeenten, die ingaat op de geschiedenis, het ontwerp en het correcte gebruik van vlaggen. Dat steeds meer regio’s en dorpen een eigen vlag omarmen, onderstreept dat symboliek belangrijker wordt naarmate identiteit meer ter discussie staat. ‘Ik denk dat de Nederlandse vlag de afgelopen jaren zichtbaarder is geworden, mede door protesten, sociale media en het debat over identiteit’, zegt Van Berlo. ‘De vlag zelf is niet veranderd, alleen de context waarin we hem zien. Als communicatieprofessional moet je je daarvan bewust zijn en goed nadenken over welke lading je een symbool meegeeft.’
——
Dit artikel verscheen eerder in C — het communicatiemagazine van Nederland.
